Bestrijding invasieve exotische waterplanten in De Wieden en Weerribben (LIFE-IAAS)

Exoten zijn planten en dieren die van nature niet in Nederland voorkomen, maar door menselijk handelen hier terechtgekomen zijn. Ze worden bijvoorbeeld uitgezet, verkocht in tuincentra of komen mee met auto’s, vliegtuigen of boten. Niet alle exotische planten of dieren veroorzaken problemen in hun nieuwe omgeving. Een aantal exotische soorten doet het echter zó goed, dat de inheemse soorten die van nature in een gebied voorkomen volledig weggeconcurreerd worden. Dit worden invasieve exoten genoemd. De Engelse afkorting voor invasieve exotische waterplanten is IAAS (Invasive Alien Aquatic Species). Invasieve exoten kunnen zoveel schade toebrengen aan de inheemse planten en dieren, dat het ecosysteem waar ze zich vestigen helemaal kan veranderen.

Waterwaaier en ongelijkbladig vederkruid zijn voorbeelden van invasieve, exotische waterplanten die sinds enkele jaren in de Weerribben-Wieden voorkomen. Oorspronkelijk afkomstig uit Amerika, worden ze in Nederland vaak verkocht als populaire aquariumplanten. Wanneer de inhoud van een aquarium vervolgens in een sloot belandt, bevindt de soort die normaal gesproken zo’n 7500 km verderop thuishoort zich ineens in een totaal ander ecosysteem, zonder natuurlijke vijanden. Daardoor kunnen ze zich ongehinderd uitbreiden.

De invasieve waterplanten waterwaaier en ongelijkbladig vederkruid verspreiden zich in rap tempo door de Weerribben-Wieden. Het water groeit snel dicht en de oorspronkelijke planten en dieren hebben het moeilijk of verdwijnen. Uiteindelijk blijven alleen de invasieve exotische soorten over. Kwetsbare plant- en diersoorten in het Natura 2000-gebied staan hierdoor onder druk.

Niet alleen de natuur heeft last van deze invasieve exoten. We zien dat steeds grotere oppervlaktes water volledig dichtgroeien. In deze wateren kan vervolgens niet meer gevaren, gevist of gezwommen worden. Dat geeft economische schade aan het gebied. Het dichtgroeien van het water leidt tot schade aan scheepsmotoren, doordat de planten in de schroef vast komen te zitten. Veel vissoorten verdwijnen als er te weinig zwemruimte overblijft.

Ook voor mensen wordt zwemmen onaangenaam. Een toename van waterwaaier kan leiden tot een toename van zoetwaterslakken. Deze slakken dragen larven bij zich. Wanneer deze in contact komen met de huid van een zwemmer kan dit irritatie veroorzaken, ook wel bekend als zwemmersjeuk. Daarnaast kan de verstopping van waterwegen problemen veroorzaken bij de aan- en afvoer van water, vooral tijdens zware regenbuien.

Provincie Overijssel maakt met de beheerders De Wieden en Weerribben vrij van waterwaaier en ongelijkbladig vederkruid. Hiervoor is ruim 7 miljoen euro nodig van 2024 tot en met 2029. De Europese subsidie LIFE voorziet in ongeveer 4,3 miljoen euro. Dit komt neer op 60% van de totale projectkosten.

We beheersen de invasieve waterplanten in de gebieden door:

1. De invasieve soorten machinaal en handmatig uit het gebied te verwijderen. Zo wordt de populatie exotische waterplanten bestreden en zorgen we dat de beschermde inheemse waterplanten niet verder in aantal afnemen. Het doel is dat de bedekking van IAAS wordt teruggebracht tot maximaal 2%. Daarna zal regulier onderhoud met enkel handmatige verwijdering op kleine resterende groeiplaatsen mogelijk zijn.
2. Het machinaal verwijderen van de invasieve exotische waterplanten is ingrijpend. Daarom voeren we pilots uit in veenputten, om te onderzoeken of we de invasieve exotische waterplanten ook op een andere manier kunnen beheersen en daarbij de inheemse natuur optimaal kunnen beschermen. Op plekken waar de harkboot moeilijk kan komen onderzoeken we alternatieve werkmethoden, zoals de mobiele kraan.
3. We zorgen dat bewoners en de toeristische sector zich bewust worden van het probleem en gaan bijdragen aan de oplossing hiervan. Bewoners en toeristen leren wat ze kunnen doen om verspreiding van de exotische soorten te voorkomen.

Ongelijkbladig vederkruid is een waterplant met veervormig blad in de kransen en lijkt op andere vederkruiden. De plant kan 3-15 cm boven het wateroppervlak groeien. De schutbladen van de bloeiwijze zijn getand en veel langer dan de bloemen. De bloeitijd is van juni t/m september. Ongelijkbladig vederkruid blijft in de winter groen.

Waterwaaier wordt ook wel 'cabomba' genoemd en groeit onder water. De lengte van de stengels varieert van enkele tientallen centimeters tot enkele meters. De lange, onvertakte stengels groeien tot aan het wateroppervlak. Alleen de bloemen steken boven het water uit. Deze zijn wit en hebben een geel hart. De bloeitijd is vaak eind van de zomer. Door stroming zijn de stengels vaak zwevend in het water te zien. Vandaar de naam waterwaaier. De waterwaaier breekt snel in stukjes. Deze stukjes worden vervolgens met de stroming van het water meegevoerd of blijven hangen aan boten. Hierdoor kan de plant zich snel over een heel groot gebied verspreiden.

Als eigenaar van een vaartuig is het belangrijk om de schroeven schoon te houden. Zodra er waterplanten in verstrikt raken en het vaartuig naar een nieuw gebied vaart, kunnen deze planten in stukjes breken en op een nieuwe plek verder groeien.

Bewoners kunnen helpen door geen aquariumplanten en ander tuinafval in het water te gooien. Ook kunt u meehelpen om de waterplanten uit de sloot achter uw huis verwijderen. De invasieve waterplanten kunt u in de Gft-container gooien.

Bekijk de Herkennings- en instructievideo om te zien hoe u invasieve waterplanten uit het water kunt verwijderen. En bekijk deze video: Exoten uit de sloten

Meld invasieve waterplanten bij de gemeente Steenwijkerland via Openbare ruimte melding exoten uit de sloten of via Waarneming.nl. Ook als u niet zeker weet of het om een invasieve exoot gaat, kunt u een melding maken en de locatie van de waarneming doorgeven. De provincie Overijssel bekijkt of de waarneming klopt en  onderneemt actie als dat nodig is.

Als u vermoedt dat er invasieve exoten in uw haven of privéwater groeien, kunt u ook een melding maken bij de gemeente Steenwijkerland met het verzoek deze te laten verwijderen.

U kunt via de gemeente ook een melding maken als u ziet dat er veel onnatuurlijk afval in het geharkte materiaal zit.

De Gemeente Steenwijkerland plaatst in april 2025 7 containers op verschillende locaties in het nationaal park. Ze komen te staan bij een aantal plekken waar er veel invasieve waterplanten voorkomen, de zogenoemde brandhaarden in het gebied. Dit zijn het bezoekerscentrum Ossenzijl, de trailerhelling bij de Koningin Julianaweg, de jachthaven Blokzijl, de jachthaven Zuidercluft Giethoorn, het Haagje Wanneperveen, de haven van Vollenhove en aan de Arembergerweg.

Bezoekers die een boot huren krijgen vanaf informatie mee in de boot die hen helpt met het herkennen van deze planten. En uiteraard de oproep om deze planten, mochten ze die onderweg tegenkomen, mee te nemen en op de wal in de daarvoor bestemde vuilnisbakken te deponeren. Zo werken we met z’n allen samen aan de bestrijding van deze invasieve waterplanten. Op onderstaande kaart ziet u waar de brandhaarden in het gebied zijn en waar de afvalbakken worden geplaatst.